Trong đời sống xã hội, khi xảy ra vụ việc như tai nạn giao thông có thương tích, tranh chấp đất đai, tài sản, hoặc các vụ việc tố tụng hình sự… thật sự có một công việc mang tính chuyên môn sâu, ít được nhìn thấy nhưng lại có ảnh hưởng lớn tới kết quả vụ việc: đó là giám định tư pháp.
Giám định tư pháp là việc sử dụng kiến thức khoa học, kỹ thuật, nghiệp vụ chuyên môn để đưa ra kết luận về những vấn đề mang tính chuyên ngành, giúp cơ quan tiến hành tố tụng có căn cứ xác định sự thật khách quan của vụ việc. Nói một cách dễ hiểu, giám định tư pháp chính là “cán cân kỹ thuật” giúp phân định đúng – sai, thật – giả, có – không trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử. Bên cạnh đó, định giá tài sản trong các vụ việc kinh tế, dân sự hay hình sự cũng đóng vai trò quan trọng không kém, là căn cứ để xác định giá trị thiệt hại, mức độ vi phạm, và trách nhiệm của các bên liên quan.
Theo Luật Giám định tư pháp năm 2012 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giám định tư pháp năm 2020 (Luật số 56/2020/QH14), Nghị định số 85/2013/NĐ-CP, Văn bản hợp nhất số 293/VBHN-BTP của Bộ Tư pháp… hoạt động giám định phải tuân thủ nguyên tắc trung thực, khách quan, đúng quy định của pháp luật và quy chuẩn chuyên môn. Người làm giám định tư pháp phải có năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp và tuyệt đối không được để lợi ích cá nhân hoặc sức ép bên ngoài làm sai lệch kết quả. Mọi hành vi làm sai lệch kết luận, kéo dài thời gian giám định không có lý do chính đáng, hay lợi dụng hoạt động giám định để trục lợi đều bị nghiêm cấm.
Người dân có quyền được yêu cầu giám định, được thông báo về kết quả giám định, được phản ánh và giám sát khi phát hiện dấu hiệu bất thường trong quá trình thực hiện. Việc hiểu biết và chủ động thực hiện quyền này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bản thân mà còn góp phần phòng ngừa, ngăn chặn những hành vi tiêu cực, gian lận, can thiệp sai trái vào hoạt động giám định, định giá.

Ảnh minh họa

Những điều người dân cần biết về giám định tư pháp và trách nhiệm chung
1. Không chỉ dành cho các cơ quan điều tra
Giám định tư pháp không chỉ là chuyện của cảnh sát, tòa án, viện kiểm sát. Trong vụ tranh chấp dân sự, hành chính, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có quyền yêu cầu giám định theo quy định pháp luật. Người dân cần biết quyền này, để khi cần, có thể chủ động yêu cầu giám định.
2. Yêu cầu “liêm chính, khách quan” là bắt buộc
Theo Luật số 56/2020/QH14 (sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giám định tư pháp 2012) có hiệu lực từ ngày 01/01/2021, hoạt động giám định tư pháp phải tuân thủ nguyên tắc: “Tuân thủ pháp luật, tuân theo quy chuẩn chuyên môn và quy trình giám định.” Những hành vi bị nghiêm cấm như: trì hoãn kéo dài không lý do, đưa ra kết luận sai sự thật, lợi dụng việc trưng cầu giám định để gây khó khăn cho tố tụng. 
3. Người dân có thể tham gia giám sát
Người dân khi biết rõ quyền và trách nhiệm liên quan đến giám định tư pháp có thể: yêu cầu được chứng kiến, yêu cầu được thông báo về tiến trình, phản ánh nếu thấy có dấu hiệu không minh bạch. Trong các vụ tranh chấp tài sản, đất đai, nhiều khi kết luận giám định là mấu chốt quyết định, nên việc người dân hiểu biết và giám sát cũng là cách bảo vệ quyền lợi của chính mình.
4. Khi nào giám định phải thực hiện và thời hạn được quy định rõ
Luật sửa đổi bổ sung cũng quy định: trong trường hợp trưng cầu giám định, người thực hiện giám định phải làm việc có thời hạn cụ thể (ví dụ tối đa 03 tháng, hoặc 04 tháng nếu vụ việc phức tạp). Việc này giúp người dân biết rằng nếu kéo dài vô lý, có thể là dấu hiệu cần phản ánh.
Cùng hành động vì giám định tư pháp công bằng tại cơ sở
Ở cấp xã, thôn, khu dân cư - nơi người dân sinh sống và trực tiếp tham gia - việc hiểu về giám định tư pháp mang lại những lợi ích rất thiết thực: bảo vệ quyền lợi, giảm thiểu tranh chấp phát sinh; nâng cao hiệu quả xử lý vụ việc; tăng niềm tin vào chính quyền và hệ thống pháp luật.
UBND xã Cam Hiệp kêu gọi mỗi cá nhân: khi tham gia giải quyết vụ việc liên quan đến giám định tư pháp, hãy lưu giữ hồ sơ, yêu cầu rõ ràng, xác định người trưng cầu và người giám định; nếu thấy bất thường - ví dụ giám định bị kéo dài vô lý, kết luận không rõ ràng, chi phí bất minh - hãy phản ánh với cơ quan chức năng có thẩm quyền để được giải quyết kịp thời.
Khi hoạt động giám định tư pháp và định giá tài sản được thực hiện một cách minh bạch, khách quan và kịp thời, đó chính là giữ vững sự công bằng xã hội - là nền tảng cho niềm tin của nhân dân vào quyền lực nhà nước. Mỗi người dân - cán bộ xã – thôn đều có phần trách nhiệm trong việc này.
Giữ vững liêm chính, khách quan trong hoạt động giám định tư pháp và định giá tài sản không chỉ là trách nhiệm của cơ quan chức năng mà còn là trách nhiệm của mỗi người dân. Khi công lý được bảo đảm, khi mọi kết luận được thực hiện công tâm và minh bạch, niềm tin của nhân dân vào Đảng, Nhà nước và pháp luật sẽ ngày càng vững chắc – đó chính là nền tảng để xã hội phát triển ổn định, văn minh và bền vững.